बाह्र मष्टो र अठार मष्टो कुल देवतालाई मन पर्ने फूलहरू के–के हुन्?
नेपालका विभिन्न समुदायमा कुल देवताको पूजा गर्ने परम्परा प्राचीनकालदेखि चलिआएको छ। कुल देवतालाई आफ्नो वंशको रक्षक तथा परिवारको संरक्षकका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने चलन रहेको छ। धार्मिक विश्वासअनुसार विधिपूर्वक पूजा–आराधना गर्दा परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि, सन्तानको उन्नति तथा विभिन्न बाधा–अवरोधबाट संरक्षण प्राप्त हुने मान्यता छ।
विशेषगरी बाह्र मष्टो र अठार मष्टो कुल देवताको पूजामा केही विशेष प्रकारका फूल, फलफूल तथा पूजा सामग्री अर्पण गर्ने परम्परा विभिन्न स्थान र कुल अनुसार पाइन्छ। यद्यपि पूजा विधि र सामग्री परिवार, समुदाय तथा स्थानीय परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छ।
१. पारिजातको फूल
पारिजातलाई हिन्दू धर्ममा अत्यन्त पवित्र र दिव्य फूलका रूपमा सम्मान गरिन्छ। धार्मिक ग्रन्थहरूमा पारिजातलाई स्वर्गीय फूलको रूपमा वर्णन गरिएको छ। यसको सुगन्ध, पवित्रता र धार्मिक महत्वका कारण धेरै देवी–देवताहरूको पूजामा यसको प्रयोग गरिन्छ।
धार्मिक विश्वासअनुसार पारिजातको फूल श्रद्धापूर्वक कुल देवतालाई अर्पण गर्दा परिवारमा सकारात्मक ऊर्जा, शान्ति र मंगलमय वातावरण कायम रहने मान्यता छ।
२. सुनखरी
सुनखरी (अर्किड) लाई शुभ, दुर्लभ र पवित्र फूलका रूपमा लिइन्छ। उपलब्ध भएको अवस्थामा कुल देवताको पूजामा सुनखरी अर्पण गर्नु शुभ मान्ने धार्मिक परम्परा केही समुदायमा पाइन्छ।
यसले सम्मान, समृद्धि र शुभताको प्रतीकका रूपमा स्थान पाएको विश्वास गरिन्छ।
३. रातो, सेतो र पहेँलो फूल
कुल देवताको पूजामा रातो, सेतो र पहेँलो रंगका ताजा फूलहरू विशेष रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
यी रंगहरूको धार्मिक महत्व यस प्रकार रहेको मानिन्छः
- रातो – शक्ति, साहस र विजयको प्रतीक
- सेतो – शुद्धता, शान्ति र पवित्रताको प्रतीक
- पहेँलो – ज्ञान, मंगल र समृद्धिको प्रतीक
ताजा, सफा र सुगन्धित फूल अर्पण गर्नु शुभ मानिन्छ।
४. सयपत्री फूल र माला
सयपत्री नेपालको धार्मिक संस्कृतिमा अत्यन्त लोकप्रिय फूल हो। कुल पूजा, देवी–देवताको आराधना, यज्ञ, होम तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानमा सयपत्रीको माला चढाउने परम्परा रहेको छ।
सयपत्रीले शुभता, सम्मान तथा भक्तिभावको प्रतीक जनाउने धार्मिक विश्वास पाइन्छ।
५. इन्द्रकमल
इन्द्रकमललाई विशेष महत्वको पवित्र फूल मानिन्छ। उपलब्ध भएको अवस्थामा कुल देवताको पूजामा इन्द्रकमल अर्पण गर्नु शुभ मान्ने परम्परा केही स्थानमा रहेको छ।
यसलाई शुभ फल, धार्मिक उन्नति तथा आध्यात्मिक शुद्धताको प्रतीकका रूपमा पनि लिने गरिन्छ।
कुल देवतालाई चढाइने अन्य पूजा सामग्री
फूलका अतिरिक्त निम्न सामग्री पनि श्रद्धा र पवित्र मनले अर्पण गर्ने चलन रहेको छ।
- गाईको शुद्ध दूध
- गाईको शुद्ध घिउ
- दही
- अक्षता (चामल)
- धूप र दीप
- चन्दन
- केरा
- स्याउ
- सुन्तला
- नरिवल
- मेवा तथा अन्य ताजा फलफूल
- शुद्ध जल
पूजा गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू
कुल देवताको पूजा गर्दा फूल वा सामग्रीभन्दा पनि श्रद्धा, विश्वास र शुद्ध मनलाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छ।
पूजाका बेला निम्न कुरामा ध्यान दिनु उचित हुन्छः
- ताजा र सफा फूल मात्र प्रयोग गर्ने।
- ओइलाइसकेको वा फोहोर फूल प्रयोग नगर्ने।
- पूजा स्थान सफा र पवित्र राख्ने।
- कुल परम्पराअनुसार पूजा विधि अपनाउने।
- परिवारका ज्येष्ठ सदस्य, गुरु वा पुरोहितको सल्लाहअनुसार पूजा गर्ने।
- पूजा गर्दा मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध राख्ने।
निष्कर्ष
बाह्र मष्टो र अठार मष्टो कुल देवताको पूजामा पारिजात, सुनखरी, रातो–सेतो–पहेँलो फूल, सयपत्री तथा इन्द्रकमल जस्ता फूल अर्पण गर्ने धार्मिक परम्परा विभिन्न समुदायमा पाइन्छ। साथै गाईको दूध, घिउ, फलफूल तथा अन्य शुद्ध पूजा सामग्री अर्पण गरी श्रद्धा र भक्तिपूर्वक पूजा गर्ने चलन रहेको छ।
यद्यपि कुल पूजा गर्ने विधि, प्रयोग हुने फूल तथा सामग्री प्रत्येक परिवार, वंश, क्षेत्र र परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले आफ्नो कुल परम्परा तथा गुरु–पुरोहितको निर्देशनअनुसार पूजा गर्नु नै सबैभन्दा उचित मानिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार श्रद्धा, पवित्र मन र विधिपूर्वक गरिएको पूजा–आराधनाबाट कुल देवताको कृपा प्राप्त भई परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि र मंगलको वास हुने जनविश्वास रहिआएको छ।
