नेपालका विभिन्न जाति–समुदायमा प्रचलित मष्टो पूजा प्राचीन परम्परा, शक्ति उपासना र स्थानिक संस्कृति (खस, आर्य, किरात आदिको) सँग गहिरो रुपमा जोडिएको मानिन्छ। प्रकृति, भूमि र गुफाहरूमा वास गर्ने शक्तिस्वरूप देवताको रूपमा मष्टोलाई दर्शन गरिन्छ, र पीढीदर–पीढी यो परम्परा जीवित रहँदै आएको छ।
🔱 बाह्र भाइ मष्टो: जेठोदेखि कान्छोसम्म
परम्परागत मान्यताअनुसार मष्टोको १२ भाइलाई जेठोदेखि कान्छोसम्म पूजा गरिन्छ। यी बाह्र भाइ मष्टोको सूची यस प्रकार छः ढँडार मष्टो, खापर (खप्तड) / खप्पर मष्टो, तेडी मष्टो, कवा मष्टो, काल सिल्ला मष्टो, रुमाल मष्टो, बुडु मष्टो, थार्प मष्टो, गुरो मष्टो,दाह्रे मष्टो, दुधे मष्टो र बाबिरो मष्टो ।
यी बाह्र भाइ मष्टोहरूलाई शक्ति, संरक्षण, पराक्रम, भूमि र पर्वतका संरक्षक देवताको रूपमा मानिन्छ। पुजारी वा ‘धामी’ को भूमिकाले यी देवतासँगको सम्बन्ध अझ सुदृढ बनाउँछ।
🔱 नौ दिदीबहिनी मष्टो: शक्ति उपासनाको प्रतीक
बाह्र भाइहरूसँगै मष्टो परम्परामा नौ दिदीबहिनी (नवदुर्गा स्वरूप) शक्तिहरूको पूजा विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। मष्टोका नौ दिदीबहिनी निम्न छन्: कालिका, मालिका, कनकासुन्दरी, त्रिपुरासुन्दरी, जालपा देवी, खेसमालिनी, ठियाल्नी, हिमालिनी र विन्ध्यवासिनी ।
यी शक्तिहरूलाई क्षेत्रअनुसार फरक–फरक नामले पुज्ने चलन पनि पाइन्छ—कहीं देवी, कहीं दुर्गा, कहीं महाकालीका रूपमा दिदीबहिनी मष्टोहरूको दर्शन गरिन्छ।
🕉 मष्टो परम्पराको आध्यात्मिक आधार
मष्टो पूजा मूलतः शिव–शक्ति उपासनासँग सम्बद्ध छ। शिवलाई स्थिर ऊर्जा, शक्ति (दिदीबहिनी) लाई गतिशील शक्तिको रूपमा मानेर दुवैका संयुक्त तत्वहरूले मष्टो परम्पराको मूल दर्शन निर्माण गर्छन्।
खस–आर्य, किरात तथा अन्य आदिवासी/जनजाति संस्कृतिहरूले मष्टोलाई आफ्नै शैलीमा अपनाएका कारण यस परम्पराले स्थानीय रूप र विविधता दुवै पाएको छ।
🔱 १२ बाट १०९ प्रकारसम्म: मष्टोको विस्तार
ऐतिहासिक रूपमा मष्टोका १२ मुख्य रूप मात्र मानिने चलन थियो। तर समयसँगै सांस्कृतिक विविधता र स्थानीय परम्पराहरू मिसिँदै जाँदा मष्टोका १०९ फरक–फरक स्वरूप पहिचान गरिएको मान्यता छ।
संस्कृति अनुसार कतै १२ मध्येका मष्टोलाई प्राथमिकता, कतै १०९ मध्येका विशेष स्वरूपलाई पूजा गरिन्छ। यसले मष्टो परम्परा स्थिर नभई विस्तारशील र परिवर्तनशील रहँदै आएको देखाउँछ।
🌿 निष्कर्ष
मष्टो पूजा केवल एक धार्मिक विधिमात्र होइन, सांस्कृतिक पहिचान, प्रकृतिप्रतिको आस्था, स्थानीय परम्परालाई निरन्तरता दिने एक समृद्ध सांस्कृतिक प्रणाली हो। बाह्र भाइ, नौ दिदीबहिनी र १०९ प्रकारका मष्टोहरू नेपाली संस्कृतिको धार्मिक, ऐतिहासिक तथा समाजशास्त्रीय पक्ष बुझ्न अत्यन्त महत्वपूर्ण तत्व हुन्।
