कुलदेवता खुसी भएमा कस्ता संकेत देखिन्छन्? जन्मदेखि गुन्यूचोली र व्रतबन्धसम्म कुलदेवताको पूजा किन गरिन्छ?
काठमाडौं । नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि चलिआएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा कुलदेवता तथा कुलदेवीको विशेष महत्व रहँदै आएको छ। परिवारको कुल, वंश र परम्परासँग जोडिएका देवी–देवताप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने तथा महत्वपूर्ण संस्कार र शुभकार्यमा उहाँहरूको स्मरण गर्ने चलन विभिन्न समुदायमा आज पनि कायम छ।
घरमा नयाँ सन्तानको जन्मदेखि जन्मदिन, गुन्यूचोली, व्रतबन्ध, विवाह तथा अन्य महत्वपूर्ण संस्कारसम्म कुलदेवताको पूजा–आराधना गर्ने परम्परा पाइन्छ। यस्ता धार्मिक संस्कारले आफ्नो कुल परम्परा, संस्कार र पुर्खासँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिने विश्वास गरिन्छ।
कुलदेवता भनेको के हो?
कुनै परिवार, वंश वा समुदायले पुस्तौँदेखि श्रद्धा र आस्थाका साथ पूजा गर्दै आएको देवी वा देवतालाई सामान्यतया कुलदेवता वा कुलदेवी भनिन्छ। विभिन्न जाति, समुदाय र परिवारमा कुलदेवताको नाम, पूजा गर्ने विधि, तिथि तथा संस्कार फरक हुन सक्छ।
कुलदेवताको पूजा केवल धार्मिक कर्मका रूपमा मात्र नभई आफ्नो पुर्ख्यौली परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानलाई जोगाउने माध्यमका रूपमा पनि लिइन्छ।
कुलदेवता प्रसन्न हुँदा कस्ता संकेत देखिन्छन्?
धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताअनुसार कुलदेवता प्रसन्न हुँदा परिवारमा सुख–शान्ति, आपसी सद्भाव, एकता, सकारात्मक वातावरण तथा कार्यमा सहजता आउने विश्वास गरिन्छ।
कतिपय धार्मिक परम्परामा शुभकार्य सफल हुनु, परिवारका सदस्यबीच सम्बन्ध राम्रो हुनु, घरमा धार्मिक वातावरण कायम रहनु तथा मनमा शान्ति अनुभव हुनुलाई समेत शुभ संकेतका रूपमा लिइन्छ।
तर यस्ता संकेतहरू धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक मान्यतामा आधारित विषय हुन्, वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित तथ्य होइनन्।
कुलदेवता रिसाएको वा अप्रसन्न भएको कसरी बुझ्ने?
विभिन्न समुदायका धार्मिक मान्यताअनुसार कुल परम्परा भुल्नु, नियमित पूजा–आराधना नगर्नु वा कुल संस्कारबाट टाढिनुलाई केही मानिसले परिवारमा देखिने अशान्ति तथा बाधासँग जोड्ने गर्छन्।
परिवारमा बारम्बार मनमुटाव, अशान्ति, काममा अवरोध वा असहज परिस्थिति आउँदा कतिपयले यसलाई कुलदेवतासँग सम्बन्धित धार्मिक कारणका रूपमा व्याख्या गर्ने गर्छन्।
तर कुनै पनि पारिवारिक वा स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्यालाई केवल धार्मिक कारणले मात्र भएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। आवश्यक अवस्थामा व्यावहारिक तथा सम्बन्धित विशेषज्ञको सल्लाह लिनु पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
जन्मदेखि नै किन गरिन्छ कुलदेवताको पूजा?
परिवारमा सन्तान जन्मिएपछि कुलदेवताको स्मरण गर्ने परम्परा धेरै समुदायमा पाइन्छ। नवजात शिशुको सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, दीर्घायु तथा उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्दै कुलदेवताको नाममा दीप प्रज्वलन तथा पूजा–पाठ गर्ने चलन रहेको छ।
कतिपय परिवारमा छोरा वा छोरी जन्मिएको अवसरमा आफ्नो कुल परम्पराअनुसार विशेष धार्मिक कर्म गर्ने गरिन्छ।
जन्मदिनमा कुलदेवताको स्मरण
जन्मदिनलाई पनि कतिपय परिवारमा कुलदेवताको आशीर्वाद लिने अवसरका रूपमा लिइन्छ। दीप प्रज्वलन, पूजा–पाठ तथा प्रार्थना गर्दै आगामी वर्ष सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र सफलतापूर्वक बितोस् भन्ने कामना गरिन्छ।
देश–विदेश यात्राअघि कुलदेवताको पूजा किन?
परम्परागत रूपमा लामो यात्रा वा नयाँ ठाउँमा जानुअघि आफ्नो इष्टदेवता तथा कुलदेवताको स्मरण गर्ने चलन पनि पाइन्छ।
यात्रा सुरक्षित होस्, कार्य सफल होस् र कुनै बाधा नआओस् भन्ने धार्मिक विश्वासका साथ पूजा तथा प्रार्थना गरिन्छ। नयाँ ठाउँमा पुगेपछि पनि आफ्नो आस्था र पारिवारिक परम्पराअनुसार कुलदेवताको स्मरण गर्ने गरिन्छ।
गुन्यूचोलीमा कुलदेवताको महत्व
छोरीको गुन्यूचोली नेपाली समाजको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक संस्कारमध्ये एक हो। यस अवसरमा छोरीको नयाँ जीवनचरणका लागि सुख, शान्ति, स्वास्थ्य तथा समृद्धिको कामना गर्दै कुलदेवताको स्मरण गर्ने परम्परा कतिपय समुदायमा रहेको छ।
गुन्यूचोलीको विधि, पूजा र आवश्यक सामग्री भने समुदाय तथा परिवारको कुल परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ।
व्रतबन्धमा कुलदेवताको पूजा
छोराको व्रतबन्ध पनि महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्कार हो। व्रतबन्धअघि वा संस्कारका क्रममा कुलदेवताको स्मरण तथा पूजा गरी धार्मिक विधि पूरा गर्ने परम्परा विभिन्न समुदायमा पाइन्छ।
यसलाई आफ्नो कुल, पुर्खा र धार्मिक संस्कारप्रतिको सम्मानका रूपमा समेत लिइन्छ।
कुलदेवताको तिथि र विशेष पूजा
आफ्नो कुलदेवताको निश्चित तिथि वा पर्वमा परिवार तथा समुदायअनुसार विशेष पूजा गर्ने चलन रहेको छ। कतिपय स्थानमा दीप प्रज्वलन, पूजा–पाठ, हवन, प्रसाद तथा अन्य धार्मिक विधि गरिन्छ।
कुन तिथिमा, कुन विधिबाट र कस्तो सामग्री प्रयोग गरेर पूजा गर्ने भन्ने विषय भने सम्बन्धित परिवारको कुल परम्परा, स्थान र धार्मिक संस्कारअनुसार फरक हुन सक्छ।
कुलदेवताको पूजा गर्दा के लाभ हुन्छ?
धार्मिक विश्वासअनुसार कुलदेवताको पूजा तथा स्मरणले परिवारमा आस्था, एकता, सकारात्मक सोच, मानसिक शान्ति र संस्कारप्रतिको निरन्तरता कायम गर्न सहयोग पुग्ने विश्वास गरिन्छ।
यससँगै नयाँ पुस्तालाई आफ्नो परिवारको इतिहास, परम्परा र सांस्कृतिक मूल्यबारे जानकारी गराउने अवसर पनि प्राप्त हुन्छ।
कुलदेवता र कुल संस्कारबारे विशेष भेटवार्ता
कुलदेवता भनेको के हो? कुलदेवता र कुलदेवीको धार्मिक महत्व के छ? कुलदेवता खुसी वा दुःखी भएको कसरी बुझ्ने? जन्मदेखि गुन्यूचोली र व्रतबन्धसम्म कुलदेवताको पूजा किन गरिन्छ? यात्राअघि कुलदेवताको स्मरण किन गर्ने? लगायतका विषयमा अहिले धेरैको चासो बढिरहेको छ।
यिनै विषयलाई समेटेर कुलदेवता, कुलदेवी, कुल संस्कार, पूजा–पाठ तथा धार्मिक परम्पराका विषयमा गुरु हरि बोहोरा ज्युसँग विशेष भेटवार्ता गरिने भएको छ।
जन्मदिनदेखि सन्तान जन्मिएको अवसरसम्म, देश–विदेश यात्रादेखि गुन्यूचोली र व्रतबन्धसम्म कुलदेवताको नाममा के गर्ने, आफ्नो कुल परम्परालाई कसरी निरन्तरता दिने तथा विभिन्न धार्मिक संस्कारको महत्व के हो? भन्ने विषयमा थप जानकारी प्राप्त गर्न सकिनेछ।
सम्पूर्ण जानकारीका लागि हेर्नुहोस्— जय होस टेलिभिजन।
